Onfim leert schrijven op berkenbast:

Lees verder over Onfim in NRC Handelsblad van 24 december 2010

Pre-University College

2010-11: Stemmen op berkenbast

Let op: de meeste documenten op deze site zijn beveiligd met een wachtwoord. Dit wordt door de docent meegedeeld aan de geregistreerde deelnemers.


Inleiding

De manier waarop we nu snel per email of chat met verschillende personen tegelijkertijd kunnen communiceren, klinkt erg revolutionair. Maar dat is het helemaal niet. Als de omstandigheden vergelijkbaar zijn, komen in veel oudere tijden exact dezelfde communicatiestijlen naar boven. Zoals in dit korte briefje uit de twaalfde eeuw, dat is geschreven op een stukje berkenbast en gestuurd vanuit een stadje in Rusland (Staraja Roessa) waarvan de meeste inwoners hun brood verdienden met de handel in zout:

Wat er staat is: "Van Petr aan Vasil. Geef zes koena’s en een grivna aan Vysjata. Als hij ze niet geeft, stuur dan een gerechtsdeurwaarder op hem af". Koena’s en grivna’s waren betaalmiddelen in die tijd. Dus: Petr draagt Vasil op om Vysjata geld te geven. Dat is duidelijk. Maar hoe moeten we de laatste zin opvatten? Moet Vysjata op zijn beurt aan Vasil geld geven? Nee: het gaat nog steeds over het geld dat Vasil moet afstaan aan Vysjata. Wat er gebeurt in de laatste zin is dat Petr zich niet meer richt tot Vasil, maar direct tot Vysjata, zonder deze expliciet aan te spreken ("En, jij, Vysjata, …"). Je moet je voorstellen dat Petr met Vasil en Vysjata communiceert alsof hij met beiden om de tafel zit: eerst richt hij zich tot de eerste, dan kijkt hij naar de tweede en spreekt deze aan. Precies die mondelinge situatie drukt hij rechtstreeks uit op schrift.  

Wat Petr in de twaalfde eeuw deed op berkenbast, komt tegenwoordig veel voor in emails die verstuurd worden naar een bepaalde persoon, in afschrift aan anderen. In dergelijke berichten kan gemakkelijk gewisseld worden tussen enkelvoud ("jij, de directe ontvanger") en meervoud ("jullie, alle geadresseerden, die iets met de zaak te maken hebben"); alle geadresseerden hebben er geen enkele moeite mee om zo’n email in communicatieve zin goed te interpreteren.

Maar, waar ligt de grens tussen impliciete en expliciete aanspreekconstructies? In de cursus staan de volgende twee kwesties centraal:

  • Welke rol speelde schriftelijke, alledaagse communicatie via berkenbastbriefjes in de middeleeuwse Russische samenleving?
  • In hoeverre kunnen er wat die middeleeuwse communicatie betreft parallellen getrokken worden met hedendaagse communicatie per email, sms of chat? Wat zijn de overeenkomsten op basis van 'universele' parameters, en waar liggen de grenzen, ingegeven door specifieke communicatieve situaties?

Rooster

Week 1 | 31 januari 2011; KOG B016

Onderwerpen

Verwijzingen

  • Zoek (bijna) alle berkenbastteksten, inclusief foto's, op http://gramoty.ru. Helaas is alle informatie nog in het Russisch. Ken je het nummer van een berkenbasttekst uit Novgorod, dan kun je dat invullen op de startpagina, bovenaan in het zoekvak (vóór de knop OK). Je kunt dan in ieder geval meestal de foto en de tekening raadplegen.
  • Luister naar Stemmen op Berkenbast in mp3 (8.5 MB). Dit is een radio-interview dat in 2007 is opgenomen voor het programma Noorderlicht van de VPRO.
  • Kijk naar Stemmen op Berkenbast op YouTube: trefwoord 'zalizniak'. Het onderzoek naar berkenbastteksten wordt breed uitgemeten in de Russische media, vooral gedurende en vlak na elk zomerseizoen wanneer er archeologische opgravingen in Novgorod en elders plaatsvinden. De grote aandacht voor nieuwe berkenbastvondsten is niet verwonderlijk; het gaat om uniek nationaal erfgoed. Het is alsof er elk jaar in Nederland nieuwe tekstjes gevonden worden van het type Hebban olla vogala nestas ... Voor studenten, docenten en andere onderzoekers worden ieder jaar de vondsten van het afgelopen seizoen tijdens een speciaal college in Moskou gepresenteerd door een van de belangrijkste experts in de studie naar berkenbastteksten: Andrej A. Zaliznjak.
  • Meer achtergrondinformatie op Wikipedia: Birch bark document (raadpleeg ook Berkenbasttekst); Veliky Novgorod; Novgorod Republic; Old Novgorod dialect (ook Oudnovgorods).
Week 2 | 7 februari 2011; KOG B016

Onderwerpen

  • Computer-mediated communication (CMC)
  • Communicatie op berkenbast: de oraliteitsfactor en de rol van de koerier

Verwijzingen

Opdrachten

  1. Bestudeer het artikel over tekst en cognitie. Concentreer je met name op de paragrafen 7.1, 7.2 en 7.3.
  2. Lees de hieronder geselecteerde berkenbastbrieven uit deel I en probeer de communicatieve relaties ('referentiële coherentie') binnen elke tekst te bepalen met de volgende mogelijkheden in het achterhoofd: (a) Het kan zijn dat de afzender/schrijver (S) midden in een brief wisselt van geadresseerde/lezer (L). Dat wil zeggen: eerst spreekt S bijvoorbeeld L1 aan, vervolgens L2; (b) Het kan zijn dat de koerier (K) meer dan een 'simpele' postbezorger is. Dat wil zeggen: K heeft een of andere (inhoudelijke) rol in de boodschap die wordt gecommuniceerd. Die rol kan of in de tekst zelf opgenomen zijn of de vorm hebben van een of andere mondelinge bijdrage aan de boodschap; (c) Het kan zijn dat mogelijkheden (a) en (b) tegelijkertijd voorkomen. Bijvoorbeeld: K = L2.
  3. Rapporteer op het college in teams mondeling over jullie bevindingen.

Geselecteerde berkenbastbrieven | download selectie (16 MB)

  • Team 1: (deel I) N589, N422, N397+N443; (deel II) N358+N354, N186
  • Team 2: (deel I) N952, N735+N739, N656; (deel II) N253, N420
  • Team 3: (deel I) N750, Torzjok 10, N497; (deel II) N177, N406
  • Team 4: (deel I) N705, N745, N497; (deel II) N509, Zvenigorod 2
Week 3 | 14 februari 2011; KOG B016

Onderwerpen

  • Communicatie op berkenbast: 'heterogene' brieven
  • 'Heterogene' berkenbastbrieven versus 'heterogene' emails

Verwijzingen

  • Zie Week 2.

Opdrachten

  • Voortzetting Week 2: Opdrachten 2/3; deel II van de geselecteerde berkenbastbrieven
  • Analyse emailberichten (nadere informatie volgt)
Week 4 | 28 februari 2011; KOG B016

Onderwerpen

  • Voorbereiding op de presentatie in Week 5
  • Evaluatie en afsluiting
Week 5 | 7 maart 2011; locatie volgt

Onderwerp

  • Presentatie

Deelnemers

Klik hier voor de lijst van de deelnemers.